Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Gdańsku

Po zakończeniu II wojny światowej do Gdańska napływała ludność z różnych części Polski oraz z kresów. Ludność osiedlała się w różnych częściach miasta, między innymi na Gdańskim Chełmie. Mieszkańcy jednak nie mieli swojego kościoła, przez co na msze święte byli zmuszeni uczęszczać do kościołów w pobliskich dzielnicach (Orunia - pw. św. Ignacego, Śródmieście - pw. Chrystusa Króla, Emaus - pw. św. Franciszka z Asyżu). W związku z tym, że Chełm leży na wzniesieniu, zimą dojście do kościołów w innych dzielnicach było utrudnione. Mieszkańcy zwracali się do władz kościelnych z prośbą o utworzenie parafii na Chełmie. W czerwcu 1947 roku księżą pallotyni otrzymali zgodę na Zarządu Miejskiego na remont i adaptację zniszczonej kaplicy cmentarnej na starym cmentarzu katolickim przy ulicy Obrońców Londynu (dzisiejszej ul. Wronki). Co niedzielę była odprawiana tam jedna msza święta.

Nazwa parafii jest związana właśnie z cmentarną kaplicą. Podczas oględzin, w zalanych podziemiach, znaleziono trzymetrowy dębowy krzyż z wyrzeźbioną w drewnie figurą Jezusa. Znaleziony krzyż pochodził z kaplicy Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Do dziś nie wiadomo w jaki sposób krzyż dostał się na Chełm. Mieszkańcy Nowego Portu żądali zwrotu krzyża, twierdząć, że przed wojną znajdował się na terenie parafii pw. św. Jadwigi z Nowego Portu.

Ruiny kościoła pw. św. Piotra i Pawła w Wocławach.

Na obszarze Żuław Gdańskich, oddalone około 15km od Gdańska, leży wieś Wocławy. Osada powstała już w średniowieczu, gdzie w 1308 roku została nadana przez Władysława Łokietka synom podkomorzego gdańskiego Unisława, podkomorzemu tczewskiemu Janowi i kasztelanowi tczewskiemu Jakubowi, którzy sprzedali ją zakonowi krzyżackiemu. W latach 1310–1454 wieś była we władaniu krzyżackiej komturii gdańskiej. Akt lokacyjny w 1334 roku nadał wielki mistrz Lutern von Braunschweig. Odnowienie przywileju nastąpiło w roku 1384 roku przez wielkiego mistrza Konrada III Zöllner von Rotensteina. Następnie przeszła na własność miasta Gdańska – lata 1454–1793 i 1807–1814. W latach 1793–1807 oraz 1814–1914 była pod zarządem skarbu pruskiego. Pierwotny układ wsi prawdopodobnie owalnicowy, obecnie ulicówka.

Niewątpliwie najciekawszym zabytkiem we wsi jest ruina kościoła parafialnego pw. św. Piotra i Pawła z połowy XIV wieku. 

Ruiny gotyckiego kościoła poewangelickiego wzmiankowanego w 1384. Wzniesiony z cegły jako budowla bazylikowa, trójnawowa, z masywną wieżą od zachodu. Kościół zbudowany jako parafia katolicka, która w wyniku reform w XV w. została przejeta przez duchownych protestanckich. Świątynia była również użytkowana przez mennonitów, którzy osiedli na tych zmiemiach przed 1680 rokiem. Mennonici zamieszkujący Wotzlaff należeli do kościoła mennonickiego w Danzig (Gdańsk).

W 1729 w znacznej części zniszczony przez pożar. Odbudowany siedem lat później w skromniejszej postaci, w obrębie dawnej nawy głównej. W tym samym czasie dostawiono górną kondygnację wieży, przykrytą blaszanym hełmem.Podczas II wojny światowej w 1945 spłonął, nie został odbudowany, od tego czasu pozostaje w ruinie i niszczeje. Po spaleniu, obiekt posiadał mury obwodowe w pełnej wysokości i część pięknie zdobionego szczytu schodkowo-sterczynowego. W takiej formie stał jeszcze w latach 80-tych XX wieku. 

Do dziś zachowały się części murów obwodowych naw północnej i wschodniej, fragment prezbiterium od południa oraz ściana od zachodu z ostrołukowym portalem wejściowym. Od strony zachodniej relikty schodów tunelowych na wyższą kondygnację.

Na terenie przykościelnym znajdują się dwie płyty nagrobne z XVII wieku przeniesione z posadzki kościoła, a także zadbana, autentyczna stela menonicka z Wróblewa z 1739 r.

Zespół mennonicki

U podnóża Biskupiej Górki, nieopodal historycznego Śródmieścia znajduje się XIX wieczny budynek kościoła mennonitów. Kościół został wybudowany w latach 1818-1819.  

Halowy kościół założony został na rzucie prostokąta  wejściem głównym przez przedsionek od zachodu. Jego forma jest odzwierciedleniem zasad mennonickiej wiary. Budynek został wybudowany w klacystycznym stylu, nawiązującym do rozwiązań stosowanych w starożytności. Na elewacjach kościoła wprowadzono podziały w postaci jońskich pilastrów. We wnętrzu ważną funkcję konstrukcyjną połniły cztery masywne drewniane kolumny. Dekoracja w budynku ograniczona była do minimum. Jego symetryczne, jednoprzestrzenne wnętrze było niemal pozbawione ozdób. Miało to nie odwracać uwagi wiernych. Kościół podzielony był na strefy dla kobiet oraz dla mężczyzn, do których prowadziły osobne wejścia. Projekt idealnie oddawał założenia mennonizmu - był oszczędny w formie, ale zarazem harmonijny i szlachetny. 

Budynek przetrwał działania II wojny światowej. Zachowała się również neorenesansowa willa zamieszkiwana dawniej przez głównego kaznodzieję zboru oraz ceglany budynek przytułku, w którym zamieszkiwanie biedni i samotni członkowie zboru. Jest to jedyny zachowany w Polsce kompletny zespół zabudoweań służący mennonitom.

Po wojnie mennonici zostali zmuszenie do opuszczenia Gdańska. Budynek kościoła należy teraz do Kościoła Zielonoświątkowego Zboru "Radość Życia".

Dawny kościół i szpital św. Ducha

Kościół św. Ducha został wybudowany w XIV wieku pomiędzy ulicami U Furty i ulicą Tobiasza. Początkowo była to gotycka kaplica. W roku 1357 przeniesiono do przylegającego do niej budynku, szpital. W XV wieku do kaplicy została dobudowana nawa kościelna, tym sposobem kaplica stała się prezbiterium nowego kościoła św. Ducha. Budynek szpitalny był połączony z nawą kościoła. Południowa ściana mieściła ostrołukowe okna, natomiast po przeciwnej stronie pięć arkad otwierało wnętrze kościoła bezpośrednio na przyległą od północy salę szpitalną. Dzięki temu chorzy mogli brać udział w nabożeństwach. Zespół szpitalno-kościelny pozostawał pod zarządzaniem Krzyżaków, uznawany był więc także za szpital opieki nad starymi i chorymi braćmi zakonnymi. Jedna z legend mówi o tajnym, podziemnym przejściu łączącym kościół z zamkiem krzyżackim. 

Po roku 1382 szpital został przekazany pod zarząd miasta, stając się szpitalem miejskim, ale z prawem do dalszej opieki nad braćmi zakonnymi. Od tego czasu zaczęto przyjmować ludzi chorych i bezdomnych z terenu Głównego Miasta. 

W połowie XVII wieku gdy średniowieczny system hospitalizacji zaczął ulegać zmienie, podopieczni szpitala św. Ducha zostali przeniesieni do całkiowicie nowego budynku szpitalnego, zachowanego jako przytułek dla starców do czasów przedwojennych. Budynek po starym szpitalu został rozebrany dzięki czemu kościół św. Ducha stał się budowlą wolnostojącą. Arkady oraz przebite okna w nawie północnej zostały zamurowane. 

W roku 1945 kościół uległ zniszczeniu, spalił się dach oraz wystrój wnętrza kościoła. Po II wojnie światowej, budynek po remoncie stracił charakter sakralny. Został połączony z nowo wybudowaną szkołą podstawową. Na parterze znajdują się szatnie natomiast na piętrze sala gimnastyczna. Budynek szpitalny został przeznaczony na cale mieszkalne. W jego środkowej części od strony ulicy Szpitalnej znajduje się późnorenesansowy portal z postaciami starca i staruszki. Według legendy są to Anna i Jakub, pensjonariusze szpitala św. Ducha.

Kościół Zbawiciela

Na Gdańskim Zaroślaku przy ulicy Zaroślak 18 stoi ceglana wieża, mylona przez co niektórych z basztą. W rzeczywistości jest to pozostałość wieży kościoła Zbawiciela. Świątynia została wzniesiona w latach 1695-1697 nad Kanałem Raduni, u podnóża Biskupiej Górki. Pierwotnie kościół był jednonawowy, o konstrukcji ryglowej, otynkowany, o cechach barokowych. Posiadał murowaną wieże nakrytą hełmem z tzw. latarnią.

Podczas oblężęń w latach 1734, 1807 oraz 1813 świątynia ulegała zniszczeniom. W latach 1807-1813 Francuzi przemianowali go na magazyn prochu strzelniczego. Po gruntownym remoncie w drugiej połowie XIX wieku nadano mu cechy neogotyckie. Przy kościele istniał cmentarz, od wezwania zboru zwany z czasem cmentarzem Zbawiciela (popularnie Salwatorem).

W wyniku działań wojennych, w 1945 roku, budynek został w dużej mierze zniszczony. Do dnia dzisiejszego przetrwał jedynie dolny fragment wieży, sięgający drugiej kondygnacji. W latach 70.-80. XX wieku mieścił się w niej butik "Stary Dzwon", następnie swoją siedzibę znalazła firma "Nieruchomości-Baszta".

Kiedy byłam dzieckiem i jeździłam do dziadków na Chełm. Autobus jeździł przez Zaroślak (w sumie tak jak do niedawna) bardzo lubiłam patrzeć na ten budynek bo szczegółnie wyróżniał się spośród innych.